Poradniki · 12 życiowych zasad
Toksyczna przyjaźń: zasada 3 Jordana Petersona po ludzku
Rzucasz palenie, a kumpel wyciąga paczkę: „jeden Ci nie zaszkodzi”. Mówisz, że dostałaś awans, a koleżanka od razu opowiada, jak to ona kiedyś prawie została dyrektorką. Zaczynasz biegać i słyszysz „o, maratończyk się znalazł”. Nikt tu nikogo nie bije ani nie okrada. A jednak po każdym spotkaniu masz mniej sił niż przed nim. Jordan Peterson poświęca temu trzeci rozdział „12 życiowych zasad” i opowiada historię z własnej młodości.
Napisz list do siebie na tej stronie Wróci do Ciebie mailem za kilka miesięcy. Za darmo.
Historia z Fairview
Peterson dorastał w Fairview w kanadyjskiej Albercie. Miasteczko miało około trzech tysięcy mieszkańców, zima trwała pięć miesięcy, a mróz dochodził do minus czterdziestu. W takim miejscu, pisze, przyjaciele liczyli się bardziej niż wszystko inne. Jego paczka spędzała czas na jeżdżeniu autem w kółko i smętnych imprezach. Nicnierobienie było w niej „cool”.
Kiedy część kolegów odpadła ze szkoły, Peterson zaprzyjaźnił się z dwoma chłopakami z jeszcze mniejszej dziury, Niedźwiedziego Kanionu. Byli ambitni, mówili prosto z mostu i można było na nich polegać. Pociągnęli go w górę. Z jednym z nich zamieszkał potem w college'u, a tam razem z nowymi znajomymi przejęli samorząd studencki i założyli gazetę. Peterson przyznaje, że odciął się wtedy od dużej części swojej przeszłości.
Najmocniejsza scena rozdziału to wyjazd do Edmonton, wielkiego miasta daleko od domu. Peterson miał około piętnastu lat. Jego koledzy zaraz po przyjeździe zaczęli szukać trawki i cały weekend przesiedzieli w hotelu przy alkoholu. Przejechali kawał drogi, a zostali dokładnie tam, gdzie byli. Wniosek Petersona: zmiana miejsca niczego nie zmienia, jeśli zabierasz ze sobą to samo towarzystwo i te same nawyki.
Toksyczna przyjaźń: objawy
Peterson nie używa wyrażenia „toksyczna przyjaźń”, ale opisuje ją bardzo dokładnie. Dobrzy przyjaciele nie tolerują Twojego cynizmu i użalania się nad sobą. Chwalą, kiedy robisz coś dobrego, i ganią, z umiarem, kiedy robisz coś głupiego. Ci, którzy ciągną w dół, robią coś odwrotnego:
Na podstawie rozdziału 3 „12 życiowych zasad”. Przykłady w lewej kolumnie są częściowo nasze.
Skąd to się bierze? Peterson ma na to niewygodną odpowiedź: Twój rozwój przypomina innym, że oni też mogliby, a nie chcą. Każdy dobry przykład jest dla kogoś wyrzutem sumienia. Dlatego zazdrość, zniknięcie albo nagła krytyka często pojawiają się dokładnie wtedy, kiedy zaczyna Ci iść lepiej. Czasem, uczciwie dodaje Peterson, ktoś po prostu sprawdza, czy Twoje postanowienie jest na serio. Ale zwykle nie.
Dlaczego tkwimy w toksycznych znajomościach?
Peterson wymienia trzy powody i żaden nie jest przyjemny:
- Bo tak jest łatwiej. Paczka, w której nikt niczego od nikogo nie wymaga, jest wygodna. Nikt nie rozlicza Cię z obietnic, bo sam też ich nie dotrzymuje. To cicha umowa: nie wymagajmy od siebie nawzajem.
- Bo chcemy kogoś ratować. To brzmi szlachetnie, ale Peterson każe sprawdzić własne motywy. Czy pomagasz, bo tak trzeba? Czy dlatego, że przy kimś, komu nie wychodzi, łatwiej wyglądać na dobrego człowieka? Czy może Twój kolega pije więcej niż Ty, więc Twoje picie przy nim nie wygląda tak źle?
- Bo brakuje siły, żeby odejść. I nazywamy to lojalnością. Peterson odpowiada krótko: lojalności nie należy mylić z naiwnością. Przyjaźń to umowa wzajemna, a nie dożywotni obowiązek.
Czy warto ratować przyjaciela, który się stacza?
Tu Peterson jest najbardziej bezlitosny. Opisuje menedżera, który do świetnego zespołu przyjmuje kogoś, kto sobie nie radzi, w nadziei, że ten weźmie przykład z innych. Zwykle dzieje się odwrotnie: nowy się nie zmienia, a reszta zaczyna się zastanawiać, po co tak harować, skoro on nie musi. Jego zdanie na ten temat brzmi: „Droga w dół jest łatwiejsza niż w górę”.
Z tego nie wynika, że nie wolno nikomu pomagać. Peterson pisze, że nie chodzi o porzucanie ludzi w prawdziwej potrzebie. Chodzi o dwie rzeczy. Po pierwsze, zanim pomożesz, dowiedz się, dlaczego ktoś ma problem, zamiast z góry zakładać, że jest wyłącznie ofiarą pecha. Po drugie, sprawdź, czy on w ogóle chce pomocy. Peterson powołuje się na Carla Rogersa, słynnego psychoterapeutę, według którego nie da się nikogo zmienić na siłę: chęć poprawy musi wyjść od tej osoby. I dodaje obrazowo, że łatwiej pomóc komuś wyjść z rowu niż wyciągnąć go z przepaści.
Test siostry
Najprostsze narzędzie z całego rozdziału to jedno pytanie. Gdybyś nie poleciła tej znajomości swojej siostrze, ojcu albo synowi, to dlaczego sama ją utrzymujesz? Jeśli na myśl o tym, że Twój nastoletni brat spędza weekendy z Twoim kumplem, robi Ci się słabo, to masz odpowiedź.
Jak zakończyć toksyczną przyjaźń?
Peterson nie każe nikogo „wycinać z życia”. Pisze ostrożniej: może zamiast podtrzymywać przyjaźń, lepiej odejść, pozbierać się i dać drugiej osobie dobry przykład. Jak to zrobić w praktyce, to już nasza rada:
- Nie musisz robić sceny. Większość znajomości kończy się po cichu: rzadziej się widzicie, krócej rozmawiacie, nie Ty inicjujesz spotkania.
- Jeśli ktoś zapyta, powiedz prawdę, krótko. „Zmieniam parę rzeczy w życiu i nie chcę już spędzać weekendów przy piwie” wystarczy. Nie musisz bronić się przed sądem.
- Nie tłumacz się w nieskończoność. Przy toksycznych osobach każde Twoje wyjaśnienie staje się punktem do kłótni.
- Zrób miejsce dla nowych ludzi. Peterson nie uciekł w samotność, tylko znalazł dwóch kumpli z Niedźwiedziego Kanionu. Klub biegowy, kurs, nowa praca: to tam są ludzie, którzy chcą iść w górę.
- Zostaw drzwi uchylone. Jeśli ktoś naprawdę się zmieni, możecie wrócić do rozmowy. Najlepsze, co możesz dla niego zrobić, to nie dać się ściągnąć w dół.
Jak to wygląda w zwykłym życiu: nasze przykłady
Te trzy sytuacje wymyśliliśmy. Żadna nie wygląda groźnie i właśnie o to chodzi.
- Ewa, Karolina i pakt narzekania. Spotykają się co tydzień od pięciu lat. Każde spotkanie to dwie godziny narzekania na pracę i byłych. Kiedy Ewa mówi, że w końcu wysłała CV, Karolina odpowiada: „Daj spokój, wszędzie jest tak samo”. Nie ze złości. Ewa po prostu łamie ich cichą umowę, że nikt niczego nie zmienia.
- Marek i „tu się nie wychylamy”. Pierwszy tydzień w nowej pracy. Kolega zza biurka obok jest sympatyczny, zabiera go na lunch i tłumaczy, że tu się nie wychyla, bo i tak nikt tego nie doceni. Znajomość, która ciągnie w dół, nie musi być przyjaźnią. Może być pierwszą osobą, która pokazuje Ci, jak „tu się żyje”.
- Jola, cicha kibicka. Odwrotny przykład. Jola nie jest duszą towarzystwa i nie robi wrażenia. Ale miesiąc po tym, jak wspomniałaś o kursie, pyta: „No i jak idzie?”. Tak często wygląda dobry przyjaciel z rozdziału Petersona: nie najzabawniejszy, tylko ten, który pamięta.
Przykład: Kamil i chłopaki z osiedla
Przykład napisaliśmy na potrzeby tej strony. Kamil ma 27 lat i od liceum co piątek siedzi z tą samą ekipą w barze pod blokiem. Wiosną zapisał się na półmaraton. Od tamtej pory słyszy: „sportowiec się znalazł”, „jedno piwo nie zaszkodzi”, a w piątek przed startem dostał zaproszenie na „ostatnią imprezę przed Twoją emeryturą”.
Test siostry: czy chciałby, żeby jego młodszy brat spędzał tam weekendy? Nie. Kamil nie zrywa z nikim na Messengerze. Po prostu w piątki przychodzi rzadziej, a w soboty biega z klubem, gdzie nikt się nie śmieje, że ktoś chce poprawić czas. Jeden kolega z dawnej ekipy pyta po cichu, czy może przyjść na trening. To też jest efekt, o którym pisze Peterson: dobry przykład działa w obie strony.
Nasz komentarz: nie każdy koniec przyjaźni potrzebuje winnego
Podoba nam się, że Peterson nie używa słowa „toksyczny”. My używamy go w tytule, bo tak ludzie szukają, ale to słowo jest dziś nadużywane. Często nikt nie jest toksyczny, tylko poszliście w różne strony. Przyjaźń, która była świetna w liceum, nie musi pasować do trzydziestki, i nie trzeba szukać winnego, żeby pozwolić jej się rozluźnić.
Dodalibyśmy też test siostry w drugą stronę. Czy Twoi przyjaciele poleciliby znajomość z Tobą swojemu rodzeństwu? Kiedy ostatnio, gdy komuś szło lepiej, powiedziałeś „brawo”, a nie „ciekawe, ile to potrwa”? Łatwo zobaczyć hamulec w innych. Trudniej zauważyć, że samemu się nim bywa.
Ludzie wokół nas zmieniają się powoli, więc łatwo tego nie zauważyć. Inwentaryzacja z ćwiczenia poniżej, przeczytana po trzech miesiącach, pokazuje to czarno na białym: kto był blisko, kto się oddalił i czy po tych zmianach masz więcej siły, czy mniej.
Gdzie Peterson przesadza?
W jednym miejscu idzie za daleko i sam to przyznaje. Pisze, że kiedy ktoś się stacza, bardziej prawdopodobne jest, że sam zrezygnował z trudnej drogi, niż że jest ofiarą okoliczności, i że może to powinno być założenie domyślne. To ostre i łatwo z tego zrobić pretekst do pogardy. Uzależnienie, depresja czy choroba to nie lenistwo, a Peterson w tym samym rozdziale przyznaje, że ludzie różnią się zdrowiem i wrodzonymi możliwościami. Zanim kogoś ocenisz, sprawdź, czy on nie potrzebuje lekarza zamiast kazania.
Do tego „przyjaźń to umowa” brzmi transakcyjnie. Peterson nie każe liczyć przysług, tylko przypomina, że w przyjaźni obie strony coś wnoszą. Jeśli wnosi tylko jedna, to już nie jest przyjaźń, tylko opieka.
Kto odbiera Ci spokój?
Toksyczni znajomi rzadko są jedynym problemem. Zwykle idą w parze z brakiem granic i trudnością w mówieniu „nie”.
List prowadzony Spokój sprawdza sześć obszarów: odpoczynek, myśli, ciało, wpływ, granice i ludzi. Pierwsze pytania i dwa pierwsze wyniki są za darmo. Pełny raport kosztuje 19,90 zł, a płacisz dopiero wtedy, gdy zechcesz.
Ćwiczenie: inwentaryzacja ludzi
Napisz list do siebie i wypisz w nim pięć osób, z którymi spędzasz najwięcej czasu. Przy każdej odpowiedz:
- Czy po spotkaniu z nią mam więcej sił, czy mniej?
- Co mówi, kiedy mi się udaje?
- Czy poleciłbym tę znajomość siostrze albo synowi?
Na koniec dopisz jedną osobę, z którą chcesz spędzać więcej czasu, i jedną, z którą mniej. List zaszyfrujemy i wyślemy Ci mailem za 3 miesiące. Sprawdzisz, czy coś się zmieniło, a przede wszystkim jak się czujesz.
Na marginesie
Najbardziej toksyczne znajomości rzadko wyglądają groźnie. Zwykle wyglądają jak wygoda: ci sami ludzie, ten sam bar, te same żarty od piętnastu lat. Problem nie w tym, że jest źle. Problem w tym, że nic się nie zmienia, a każdy, kto spróbuje, dostaje po głowie.
Zobacz też
- 12 życiowych zasad Petersona: lista i streszczenie po ludzku
- Jak być dla siebie dobrym: zasada 2 Petersona
- Odroczona gratyfikacja: zasada 7 Petersona
- Jak rozmawiać o problemach w związku: zasada 10 Petersona
Aktualizacja: 16 listopada 2026.