Eros i Tanatos: popęd życia i śmierci według Freuda
Kochamy, budujemy, łączymy się z ludźmi. I jednocześnie niszczymy: kłócimy się z tymi, których kochamy, odkładamy to, co dla nas dobre, sabotujemy własne plany. Freud uznał, że to nie przypadek, tylko dwie siły, które działają w nas od początku życia. Nazwał je popędem życia i popędem śmierci. Dziś znamy je jako Erosa i Tanatosa.
Napisz list do siebie na tej stronie Wróci do Ciebie mailem za kilka miesięcy. Za darmo.
Eros i Tanatos: co to jest?
- Eros, czyli popęd życia, to wszystko, co łączy: miłość, seksualność, przyjaźń, troska o siebie, tworzenie. Freud porównał go do Erosa poetów i filozofów, który spaja wszystko, co żyje.
- Tanatos, czyli popęd śmierci, to dążenie do rozpadu, spokoju i powrotu do stanu sprzed życia. Na zewnątrz widać go jako agresję i niszczenie, do środka jako surowość wobec siebie.
Ciekawostka: Freud pisał po prostu o „popędzie śmierci”. Słowo Tanatos spopularyzowali jego uczniowie i dziś to ono kojarzy się z jego teorią.
Skąd Freud wziął popęd śmierci?
„Poza zasadą przyjemności” ukazała się w 1920 roku, tuż po I wojnie światowej. Freud widział żołnierzy, którzy w snach wracali do najgorszych chwil, i pacjentów, którzy uparcie powtarzali to, co ich raniło. Opisaliśmy to w tekście Przymus powtarzania. Skoro ludzie powtarzają coś, co nie daje przyjemności, to może istnieje siła starsza niż zasada przyjemności?
Freud poszedł dalej. Uznał, że popędy w ogóle dążą do przywrócenia wcześniejszego stanu. A ponieważ najwcześniejszym stanem była materia nieożywiona, doszedł do zdania, które stało się najsłynniejszym w książce: „celem każdego życia jest śmierć”. Dodał przy tym paradoks: organizm chce umrzeć, ale na swój własny sposób, dlatego tak zaciekle broni się przed każdym zagrożeniem z zewnątrz.
Agresja i poczucie winy
Trzy lata później, w „Ego i id”, Freud wyjaśnił, gdzie widać popęd śmierci na co dzień:
- Skierowany na zewnątrz staje się agresją i chęcią niszczenia. Więcej o codziennych formach agresji piszemy w tekście Agresja bierna.
- Skierowany do środka zasila surowe superego. Freud pisał, że w depresji sumienie potrafi znęcać się nad „ja” z niezwykłym okrucieństwem. Dziś opisalibyśmy to jako bezlitosnego wewnętrznego krytyka.
Najczęściej oba popędy są ze sobą zmieszane. W zazdrosnej miłości, w ostrej rywalizacji, w sporcie, w gorącej kłótni z kimś bliskim. Czyste formy zdarzają się rzadko.
Eros i Tanatos w literaturze i sztuce
Motyw miłości i śmierci jest dużo starszy od Freuda: Romeo i Julia, Tristan i Izolda, romantycy. W polskiej szkole najczęściej pojawia się przy Młodej Polsce, gdzie miłość, zmysłowość i śmierć ciągle się splatają, a Jacek Malczewski namalował cykl obrazów „Thanatos”, w których śmierć jest łagodną kobiecą postacią. Freud nie wymyślił tego motywu. Próbował opisać go jako mechanizm psychiki.
Co się zestarzało, a co zostało?
Sam Freud pod koniec książki przyznaje, że nie jest przekonany do tego, co napisał, i traktuje to jako spekulację, którą chciał sprawdzić do końca. Wśród jego uczniów popęd śmierci był najbardziej spornym pomysłem.
- Zestarzało się: biologiczne uzasadnienie. Nic nie wskazuje na to, że komórki „dążą” do śmierci w sensie, o jakim pisał Freud.
- Zostało: spostrzeżenie, że ludzie nie zawsze działają dla swojej przyjemności i dobra. Agresja, autosabotaż i surowość wobec siebie to tematy, którymi psychologia zajmuje się do dziś, tylko innymi słowami.
Jeśli myśli o śmierci przestają być filozoficzne, a zaczynają dotyczyć Ciebie, porozmawiaj o tym z kimś bliskim albo ze specjalistą. Nie musisz tego nosić sama lub sam.
Ćwiczenie: co w Twoim życiu łączy, a co rozbija?
Napisz w liście do siebie dwie listy. Pierwsza: co w Twoim życiu buduje, łączy i daje energię. Druga: co gasi, niszczy albo rozbija, łącznie z tym, co robisz sama lub sam sobie. Wybierz jedną rzecz z drugiej listy, którą chcesz ograniczyć w najbliższych miesiącach.
Na marginesie
Nie trzeba wierzyć w popęd śmierci, żeby zauważyć, jak często stajemy na drodze samym sobie.
Zobacz też
Aktualizacja: 20 listopada 2026.