Psychologia tłumu: Le Bon i Freud po ludzku
Na koncercie śpiewasz na cały głos, choć sama lub sam nigdy byś tego nie zrobiła lub zrobił. Na zebraniu kiwasz głową przy pomyśle, który wydaje Ci się słaby, bo wszyscy kiwają. W komentarzach pod postem ktoś pisze rzeczy, których nigdy nie powiedziałby nikomu w twarz. W grupie stajemy się kimś trochę innym. Pytanie, dlaczego, zadali ponad sto lat temu Gustave Le Bon i Zygmunt Freud.
Napisz list do siebie na tej stronie Wróci do Ciebie mailem za kilka miesięcy. Za darmo.
Psychologia tłumu: co to jest?
Psychologia tłumu zajmuje się tym, jak zmienia się człowiek, kiedy staje się częścią grupy: tłumu na ulicy, publiczności, zespołu, partii, fanów. Najsłynniejszą książkę o tym napisał francuski lekarz i socjolog Gustave Le Bon. „Psychologia tłumu” ukazała się w 1895 roku. Ponad ćwierć wieku później, w 1921 roku, Freud w „Psychologii zbiorowości i analizie ego” obszernie ją streścił i zadał pytanie, którego Le Bon nie zadał: co właściwie trzyma tłum razem?
Le Bon: trzy przyczyny, dla których tracimy głowę w tłumie
Według Le Bona ludzie w tłumie czują, myślą i działają zupełnie inaczej niż każdy z nich osobno. Podaje trzy przyczyny:
- Poczucie siły i bezkarności. Tłum jest liczny i bezimienny, więc nikt nie czuje się odpowiedzialny. Znika hamulec, który zwykle trzyma nas w ryzach.
- Zaraźliwość. W tłumie uczucia i czyny przenoszą się z człowieka na człowieka jak infekcja. Śmiech, panika, entuzjazm, złość.
- Podatność na sugestię. Według Le Bona człowiek w tłumie wpada w stan podobny do hipnozy: traci świadomość własnego „ja” i robi to, co podsunie mu grupa.
Efekt? Człowiek w tłumie staje się, jak pisał Le Bon, automatem bez własnej woli: łatwowiernym, impulsywnym, skłonnym do skrajności.
Odpowiedź Freuda: tłum trzyma się na uczuciach
Freud przyznał Le Bonowi rację w opisie, ale wytknął mu lukę: skoro tłum przypomina hipnozę, to kto jest hipnotyzerem? Jego odpowiedź:
- Tłum trzymają razem więzi uczuć, które Freud nazywał libido, w szerokim sensie miłości, przywiązania i podziwu. Jedna więź łączy każdego z przywódcą, druga ludzi ze sobą.
- Przywódca zajmuje miejsce naszego wewnętrznego ideału, czyli tej części superego, która mówi nam, kim powinniśmy być. Dlatego przestajemy go krytykować i oddajemy mu kawałek własnego sumienia.
- Grupa to ludzie, którzy postawili sobie ten sam ideał i dzięki temu utożsamiają się ze sobą nawzajem. Stąd poczucie „my”.
Freud sprawdzał to na dwóch przykładach: Kościele i armii. Najciekawszy jest jego opis paniki. Wybucha ona nie wtedy, kiedy zagrożenie jest największe, tylko wtedy, kiedy pękają więzi, na przykład kiedy żołnierze tracą wiarę w dowódcę. Wtedy każdy nagle zostaje sam i strach rośnie ponad miarę.
Instynkt stadny u ludzi: stado czy horda?
Brytyjski chirurg Wilfred Trotter twierdził, że mamy wrodzony instynkt stadny, jak owce czy wilki. Freud się z tym spierał. Zauważył, że w stadzie przywódca jest przypadkowy, a w ludzkich grupach zawsze ktoś stoi na czele. Uważał też, że poczucie wspólnoty nie jest wrodzone, tylko wyrasta w dzieciństwie z zazdrości o rodziców: skoro nie mogę być kochana lub kochany bardziej niż rodzeństwo, to niech wszyscy będą traktowani równo. Jego wniosek: człowiek to nie zwierzę stadne, tylko zwierzę hordy, wielu równych sobie, którzy chcą, żeby jeden nimi rządził.
Zakochanie a hipnoza
W tej samej książce Freud ma jeszcze jeden zaskakujący wątek. W zakochaniu dzieje się to samo co w tłumie: ukochana osoba zajmuje miejsce naszego ideału. Dlatego przestajemy ją krytykować, widzimy w niej same zalety i gotowi jesteśmy dla niej zrezygnować z siebie. Freud pisał, że od zakochania do hipnozy jest tylko jeden krok.
Psychologia tłumu dzisiaj: co się potwierdziło, a co nie?
Potwierdziło się:
- Presja grupy jest prawdziwa. W słynnych eksperymentach Solomona Ascha z lat 50. ludzie podawali oczywiście błędną odpowiedź tylko dlatego, że tak odpowiadała reszta grupy. Około trzech czwartych badanych zrobiło to przynajmniej raz.
- Anonimowość rozluźnia hamulce. Widać to choćby w internecie, gdzie łatwiej o hejt, kiedy nikt nie widzi Twojej twarzy.
- Silny przywódca i wspólny ideał naprawdę scalają grupę. Wiedzą o tym politycy, sekty i dobrzy trenerzy.
Nie potwierdziło się:
- Tłum nie jest z natury głupi i dziki. Dzisiejsi badacze tłumu pokazują, że zachowanie grupy zależy od tego, z kim się utożsamia i jakie ma normy. Tłum potrafi być też solidarny i rozsądny.
- Panika jest rzadsza, niż się wydaje. Badania katastrof i ewakuacji pokazują, że ludzie częściej sobie pomagają, niż tratują się w ucieczce.
Jak nie zgubić siebie w grupie?
- Zanim zabierzesz głos na zebraniu, zapisz swoje zdanie. Łatwiej je potem obronić, kiedy wszyscy myślą inaczej.
- Zauważaj, kiedy przestajesz kogoś krytykować. Szefa, idola, partnera. Podziw jest w porządku, ślepa wiara już nie.
- Sprawdzaj emocje, które czujesz w tłumie. Złość pod postem, entuzjazm na wiecu. Czy to Twoje, czy zaraźliwe?
- Miej jedno miejsce, w którym mówisz tylko w swoim imieniu. Choćby list do siebie.
Więcej o tym, jak bardzo grupa zmienia nasze zachowanie, pisze też Robert Greene w prawie konformizmu, które streszczamy w tekście Prawa ludzkiej natury po ludzku.
Ćwiczenie: list o tym, co myślisz sama lub sam
Napisz w liście do siebie jedną rzecz, którą myślisz, ale nie mówisz jej przy swojej grupie: w pracy, w rodzinie, wśród znajomych. Dopisz, czego się boisz, kiedy myślisz o powiedzeniu jej głośno. Za trzy miesiące sprawdzisz, czy nadal tak myślisz i czy coś się zmieniło.
Na marginesie
W tłumie najtrudniej usłyszeć jeden głos: własny. Dlatego czasem trzeba z niego na chwilę wyjść.
Zobacz też
- Zygmunt Freud po ludzku
- Id, ego i superego
- Zadowalanie innych kosztem siebie
- Jak przestać porównywać się z innymi
Aktualizacja: 20 listopada 2026.